روستای تاریخی جوزقان

         شهرستان تايباد در اعصار گذشته جايگاه تمدنهاي باشكوهي بوده است ، بنابراين نشانه هايي از آثار و ابنيه مدني و شهر نشيني در گوشه و كنار شهرستان به چشم ميخورد ، لذا براي اينكه مروري بر آثار تاريخي و ابنيه باستاني شهرستان داشته باشيم آنها را به چهار دسته : آثار بجاي مانده از شهرهاي قديمي ، تپه هاي باستاني ، آثار معماري و آثار بجاي مانده از گورستانها و مزارات تقسيم مي نماييم .

1- شهرهاي تاريخي

          بنا به استناد گزارش باستان شناسان شهرهاي تاريخي مهمي در سطح شهرستان وجود داشته كه بر اثر حمله مغول و به خاك و خون كشيده شدن ساكنين آنها ويران شدند كه در اينجا مختصري از اين شهرها ارايه ميدهيم.

الف ) شهر مالين

          يكي از شهرهاي پرآوازه شهرستان تايباد است كه در جنوب شهر باخرز فعلي بنا شده بود ، مالين تا قرن ششم هجري مركز حكام محلي شهرستان تايباد بوده است كه بر اثر حمله مغول به ويراني كشيده ميشود ، سياحان و جغرافيدانان قرون گذشته تعاريف بسيار زيبايي از اين شهر ارايه داده اند و آنرا با نيكويي ستوده اند . مالين در قرن چهارم از رونق بسيار بالايي برخوردار بوده است و صنايع پارچه بافي آن مشهور است و گويند كه سالانه 30 هزار عدل پارچه ابريشمي از اين شهر صادر ميشده ، از طرف ديگر صنايع فلزي و ساخت ابزار آلات جنگي نيز رواج داشته ، بطوريكه كوره هاي ذوب فلز بجاي مانده يادآور دوران باشكوه اين شهر است . مالين در قرون چهارم و پنجم مركز علم و دانش و فرهنگ و ادب بوده و عرفا و دانشمندان بسياري به اين خطه منسوبند .

            پس از خرابي مالين بر اثر حملات مغول ، بسياري از جمعيت آن كشته شدند و گروهي به نواحي ديگر پراكنده شدند و پس از خوابيدن عائله مغول مجدداً به محل مالينه برگشته و شهر نوبنياد (( شهر نو ) را بنا ميكنند كه فعلاً بنام (( شهر نو باخرز )) ناميده ميشود . خرابه هاي مالين در جنوب شهر فعلي باخرز بر روي تپه هاي استراتژيك بنا شده است و از موقعيت ممتاز دفاعي برخوردار بوده است . دالانهاي زيرزميني و برج و باروهاي سترگ همراه با كوره هاي سفال پزي و كوره هاي ذوب فلز در داخل حصار ، حاكي از قدرت فوق العاده دفاعي و اقتصادي اين شهر است . آثار فلزي و خمهاي پر از خاكستر و گاهي موارد فلزات گرانبها و انواع ظروف سفالي و معماري و دفاعي شهر همگي بازگو كننده فرهنگ تمدني قوي است كه براي ساليان سال در اين گوشه از شهرستان پي افكنده بوده است .

ب ) تايباد

            شهر تايباد نيز يكي از شهرهاي قديمي در شهرستان محسوب ميشود . شهر اوليه تايباد در اطراف مزار مولانا قرار داشته است ، آبادي شهر تايباد به قرون سوم و چهارم هجري ميرسد ، زيرا كه گروهي معتقدند بر اثر حمله مغول اين شهر يا قصبه ويران شده است . آبادي شهر تايباد مجدداً توسط خود سربازان مغول صورت گرفته و گروهي در اين شهر ساكن ميشوند و محله اي كه اينها ساكن شدند هنوز هم به مغول آباد مشهور است . در سالهاي 640 ه.ق بر اثر بيماري طاعون جمعيت ساكن به نواحي اطراف پراكنده ميشوند و شهر در اثر حوادث طبيعي تخريب ميشود . بعد ها شهر آباد ميشود و بعنوان مركز حكام محلي شهرستان محسوب مي شده است ، زيرا در زمان حمله تيمور جزء شهرهاي بزرگ منطقه بوده و حاكمان و امراي محل بر آن حكومت مي كردند ، پس از حمله تيمور و ملاقات وي با مولانازين الدين ابوبكر تايباد اين شهر به مرور رونق ميگيرد و در طي تاريخ گذشته تا امروز حوادث زيادي را ديده است .

ج ) سعد آباد

           سعد آباد يكي از شهرهاي آباد شهرستان قبل از حمله مغول بوده است كه بر اثر حمله اين قوم به ويراني كشيده شده ، مجدداً در قرن هشتم توسط امراي تيموري آباد گرديده است .

د ) فيض آباد

          شهر فيض آباد بنا به استناد گزارش باستان شناسان از شهرهاي آباد قرون پنجم و ششم هجري بوده كه بر اثر حمله مغول به ويراني كشيده شده است ، فيض اباد در زمان تيموريان مجدداً رونق يافته و در اواخر قرن نهم بر اثر حوادث طبيعي به خرابه اي مبدل ميشود . در حال حاضر در منطقه فيض اباد در مساحتي در حدود 50 هكتار آثار آباداني مشاهده ميشود و گورستاني به وسعت دو هكتار هنوز پابرجاست . عامه مردم معتقد ند كه رونق شهر به دوران قبل از اسلام ميرسد ، وجود غارهاي متعدد و آثاري از كوره هاي ذوب فلز و آسيابهاي آبي حاكي از رونق و آبادي اين شهر در دوران گذشته است .

ذ ) ارزنه

           در دامنه هاي شمالي ارتفاعات باخرز در دره مصفاي ارزنه شهري به همين نام در قرون اوليه هجري آباد بوده است ، شهر ارزنه بوسيله حمله سربازان مغول به ويراني كشيده ميشود و اثار بجاي مانده از اين شهر تا كيلومترها گسترش دارد اين شهر بعدها بدست تيموريان در قرن نهم آباداني خود را باز ميابد .

ر ) جوزقان

          از شهرهاي آباد منطقه در قرن ششم هجري بوده است كه در اثر حمله مغول ويران گرديده . خرابه هاي اين شهر در محل فعلي روستاي جوزقان واقع است .

ز ) مشهد ريزه

          از قصبه هاي آباد شهرستان در اواخر يازدهم است كه همچنان به مرور زمان بر رونق و آباداني آن افزوده شده است و هم اكنون جزء آبادي هاي بزرگ محسوب ميگردد .

س ) سوران

           سوران نيز يكي از شهرهاي آباد منطقه بوده كه در اثر حمله مغول ويران گرديده و در اواخر قرن يازدهم آبادي سوران برجاي آن احداث گرديده .

ش ) استاد باخرز

         در دامنه شمالي ارتفاعات باخرز در كنار كوره « زنجه » در شمال غربي شهر قديمي سوران شهر قديمي استاد پي افكنده است ، اين شهر در قرون قبل از اسلام وجود داشته و در قرون اوليه اسلامي از قصبات مهم محسوب ميشود .

2 – تپه هاي باستاني

             بنا به گزارش باستانشناسي كه در سال 65 به ثبت رسيده است در حدود چها تپه باستاني در شهرستان وجود دارد كه با توجه به سفالينه ها و آثاري كه در آنها پيدا شده است از قرون و هزاره هاي قبل از ميلاد تا دوران قاجار ميباشند و در اينجا فقط به ذكر نام آنها مي پردازيم :